Beislisbśnašur: Hringamél og stangabeisli

Hringamél
Hringamél eru margvķsleg aš gerš og lögun. Velja žarf mélin meš tilliti til žess hvaš hesturinn er munnbreišur. Lengi var žeirri reglu fylgt aš mélin ęttu aš rśmast vel ķ hendi fulloršins karlmanns. Ekki žarf aš hugsa sig lengi um til aš sjį aš žessi regla stenst ekki. Menn eru mishandbreišir og sama mį segja um munnbreidd hesta. Kjaftgrannir hestar žurfa mél allt nišur ķ 10 cm į milli hringa. Óvanalegt er aš breiddin sé meiri en svo aš 12,5 cm mél dugi ekki. Ef mélin eru of stutt liggja hringirnir of žétt aš munnvikum og geta sęrt žau. Of löng mél auka hęttu į tungubasli og sįrum undan tönnum. Hęfilegt er aš mélin séu allt aš 1 cm lengri en breiddin į munninum en ekki meir.

Gildleiki mélanna skiptir einnig mįli. Gild mél dreifa taumtakinu į stęrri flöt ķ munni hestsins og eru žess vegna mżkri. Grönn mél eru skarpari og haršari og fara ekki eins vel meš munninn. Žyngdin į mélunum žarf ekki aš haldast ķ hendur viš gildleikann žvķ mörg gildari mél eru framleidd hol aš innan. Hringirnir į mélunum eru betri stórir žvķ žį er minni hętta į aš žeir dragist upp ķ hestinn viš tak į annan tauminn.

Žegar beisli er sett ķ fyrsta skipti upp ķ unghest er best aš nota gild og létt hringamél. Munnurinn er mjśkur og viškvęmur og haršur beislisbśnašur getur valdiš hestinum óžęgindum. Sérstaklega er mikilvęgt aš nota mjśkan beislisbśnaš viš viškvęma og skapmikla hesta. Óžęgindi og meišsli ķ munni valda žvķ aš folinn fer aš taka į móti og veršur jafnvel óžekkur. Alltaf veršur aš gefa gaum aš munni hestsins og draga įlyktanir af žvķ sem mašur sér og finnur. Undantekningar eru alltaf hugsanlegar.

Knapinn veršur aš gefa sér góšan tķma til aš kenna hestinum aš gefa eftir. Best er aš rķša į feti, įfram og ķ hringi į bįšar hendur og leggja žarf įherslu į aš hesturinn gefi eftir ķ hnakkanum og hringi makkann viš taumtak. Žegar knapinn hreyfir mélin uppi ķ hestinum į hann aš bryšja žau og gefa eftir um leiš. Žį er munnur hestsins votur og ef til vill freyšir hann svolķtiš. Hestur sem hreyfir ekki munninn į mélunum viš taumtak gefur illa eftir og er ,frosinn" eins og žaš er gjarnan kallaš. Viš slķkan hest er best aš nota mél sem hafa į mišjunni lausa hlekki eša annaš įlķka sem hangir nišur į tunguna. Sjį mynd 35. Hesturinn fer aš leika sér aš žessu, bryšur mélin og um leiš eykst tilfinningin ķ munninum. Mikiš japl getur haft žęr afleišingar aš tungan hreyfist of mikiš, hesturinn dregur hana upp og styttist žį ķ tungubasl. Žį žarf aš skipta um mél ķ tķma.

Ef illa gengur meš hringamél er oftast um aš kenna höršum og tilfinningalitlum höndum, hįu taumhaldi og of miklum hraša įšur en hesturinn hefur lęrt aš gefa eftir. Žegar žannig stendur į er žaš einungis um sjįlfsblekkingu aš ręša ef notašur er haršari bśnašur ķ staš žess fyrri. Laga žarf taumhöndina, lękka taumhaldiš žannig aš įtakiš komi meira žvert į munninn. Rķša žarf hęgt žar til hesturinn fer rétt ķ beisli og žį mį auka hrašann smįm saman. Knapinn nęr beinna og stöšugra sambandi viš munn hestsins žegar rišiš er viš hringamél en viš stangir. Flestir hestar gefa betur eftir til hlišanna žegar rišiš er viš hringamél. Eru žau sjįlfsögš žegar reynt er aš liška upp taum og žį hliš sem hesturinn er stiršur ķ og į erfitt meš aš beygja, einnig viš slökunaręfingar.

Algengt er aš menn telji betra aš rįša viš erfiša hesta meš höršu beisli. Žetta er ekki algilt. Skaphestur getur oršiš reišur og grimmur žegar hann finnur žrżstinginn frį kešju stangarbeislis en hinn ljśfasti ķ skapi meš mjśkt beisli.

Stangabeisli
Kjįlkar stangaméla mynda vogarafl sem meš hjįlp kešjunnar auka įtak taumtaksins. Aukning įtaksins er mismikil eftir žvķ hvaš kešjan er strekkt og stangirnar langar. Óžarfi ętti aš vera aš taka žaš fram aš mikla nįkvęmni žarf viš notkun žessa tękis svo vel fari og er žaš ekki viš hęfi byrjenda.

Hinar hefšbundnu ķslensku stangir eru skemmtilegur og sérstęšur beislisbśnašur sem hvergi į sinn lķka. Žęr eru notašar į töluvert annan hįtt en stangir erlendis. Erlendar stangir eru ętlašar fyrir stķfa kešju og eru žęr ekki settar viš fyrr en hesturinn er aš mestu fulltaminn og settur.

Hringamélin eru heppilegri ķ byrjun og į mešan hesturinn er aš lęra į beisliš og nį hreyfingajafnvęgi. Oft er gripiš til ķslensku stanganna žegar fara į aš móta hestinn og setja. Žetta er engin algild regla og žarf hver og einn aš finna śt hvaš hentar honum og hans hesti best.
Stangirnar eru yfirleitt notašar meš fremur léttri kešju. Žegar veriš er aš móta höfušburš meš stöngum er hestinum kennt aš „elta kešjuna", eins og žaš er kallaš. Kešjan er žį stillt žannig aš hśn snerti hestinn lķtillega žegar hann hringar makkann hęfilega. Stöng og taumur mynda žį beina lķnu upp ķ hönd knapans. Lķtiš sem ekkert įtak er žį į kešjunni. Ef hesturinn er meš óstöšugan höfušburš og fer upp ķ gan byrjar kešjan strax aš taka į, reyndar um leiš og lķnan stöng-taumur brotnar. Žegar žetta gerist er naušsynlegt aš hęgja feršina eša stansa. Hesturinn er žį lįtinn gefa eftir ķ hnakkanum og finna hvar hann žarf aš halda höfšinu til žess aš žrżstingurinn frį kešunni minnki eša hverfi. Žannig lęrir hann hvar best er aš hafa höfušiš. Knapinn getur lķka stjórnaš įtakinu meš žvķ aš lękka eša hękka hendurnar. Hęgt er aš rķša viš stķfari kešju sķšar ef žurfa žykir, en žaš sem mįli skiptir er aš kenna hestinum aš gefa eftir ķ rétta įtt. Ķ einstaka tilfellum fer hesturinn aš gefa sig um of, eltir kešjuna of langt nišur, fer meš nefiš bak viš lóšlķnu og lętur ekki aš stjórn. Hesturinn er žį ekki lengur viš taum og er žetta ekki sķšur slęmur galli en gan. Ef hestur byrjar aš fara į bak viš beisliš skal strax skipta yfir ķ hringamél.

Taumhald į stöngum er oft nokkru hęrra en į hringamélum og taumsambandiš žarf aš vera örlķtiš frjįlsara. Ef hafšur er stöšugur taumstušningur og kešjan liggur alltaf meš įtaki į kjįlkanum, er hętta į aš hesturinn verši kaldur į tauma. Af žessum sökum er naušsynlegt aš gefa frjįlsan tauminn af og til og létta žannig įtakiš. Yfirleitt er gott aš skipta yfir ķ hringamél til hvķldar frį stöngunum.

Festing stanganna viš mélin er žannig aš žęr geta hreyfst nįnast ķ allar įttir. Žegar rišiš er viš frjįlsan taum hreyfast stangirnar örlķtiš til og frį, žęr hreyfa mélin uppi ķ hestinum og hann svarar meš žvķ aš bryšja žau.

Stangirnar eru misjafnar aš stęrš og lögun. Žaš sem įšur hefur veriš sagt um mélin, hvaš snertir lengd og gildleika, nęr einnig til méla ķ stöngum. Eitt žżšingarmikiš atriši er žó į annan veg. Hringamélin liggja alltaf eins ķ munni hestsins en staša mélanna ķ stöngum er breytileg. Frį žvķ aš stangirnar hanga nišur viš slakan taum og žar til žęr vķsa aftur, žegar tekiš er ķ taum, breytist staša mélanna allt aš 90°, en minna ef rišiš er viš stķfa kešju.

Kjaftmél eru žannig aš armar žeirra eru jafnlangir į einn veg en mislangir į annan. Er žetta vegna lišarins ķ mišjunni og sést žetta vel ef mél er lagt saman į tvo vegu meš 90° horni į milli žeirra. Armar mélanna ķ stöngum verša aš vera jafnir į žį hlišina sem leggst aš munninum žegar tekiš er ķ taum, en minna mįli skiptir žó armarnir séu misjafnir žegar stöngin hangir nišur. Žeir stangasmišir sem smķša sķn mél sjįlfir gęta sķn jafnan į žessu. Žeir sem notast viš mél śr hringamélum, óbreytt, lenda ķ vandręšum. Žį eru mélin rétt upp ķ hestinum žegar stöngin hangir nišur en um leiš og tekiš er ķ tauminn snżst méliš og veršur skakkt ķ įtaksįtt. Žetta gerir žaš aš verkum aš hesturinn tekur misjafnt į stöngunum og skekkir sig. Žetta er kannski žaš sem skiptir mestu mįli aš athuga viš val į stöngum.

Allir lišir žurfa aš vera žjįlir og gęta žarf žess aš fjarlęgja brśnir sem myndast viš slit. Kešjan žarf aš grķpa ķ kešjufariš nešst į kjįlkanum fram viš hökuna. Žar er kjįlkinn samvaxinn og kešjan getur lagst jafnt aš alls stašar. Ef kešjan grķpur ofar, žar sem beiniš er tvķskipt, er hętta į kešjusęri vegna žess aš allt įtakiš lendir į kjįlkaböršunum en dreifist ekki jafnt. Til žess aš kešjan grķpi nógu nešarlega, žarf biliš frį mélum aš kešju aš vera sem minnst. Stangirnar žurfa aš vera grannar efst og nęgilegt plįss er naušsynlegt fyrir kešju og króka. Bestar eru kešjurnar sem eru meš alla hlekki jafn stóra. Žęr leggjast jafnar og gęta žarf aš žvķ aš kešjunni sé snśiš žannig aš allir hlekkirnir leggist flatir saman. Best er aš krókarnir séu stuttir og sem lķkastir bįšum megin.


                                                                                                 Björn Kristjįnsson tók saman

Svęši

SÖGUSETUR ĶSLENSKA HESTSINS SES
Hólum ķ Hjaltadal  |  551 Saušįrkrókur  |  Sķmi: 455 6345  |  Fax: 455 6301  |  KT 411014-1420  |  sogusetur@sogusetur.is